تبیین دقیق جایگاه، حدود و غایت «اصل آزادی»، نقشی بنیادین در صورت‌بندی نظام‌های تربیتی و تعیین رویکردهای کنترلی ایفا می‌کند. اگرچه اصل اختیار مورد اتفاق نظر اندیشمندان اسلامی است، اما در دوران معاصر، چگونگی کاربست آن در مصادیق چالش‌برانگیزی نظیر «فیلترینگ» و «گشت‌ارشاد»، به محل مناقشه جدی میان حقوق فردی و مصالح اجتماعی تبدیل شده است این پژوهش از نظر ماهیت، کیفی و از حیث گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای است و با روش توصیفی ـ تحلیلی و راهبرد تطبیقی انجام شده و اندیشه تربیتی شهید بهشتی و علامه مصباح یزدی درباره آزادی، اختیار و حدود مداخله اجتماعی بررسی و دلالت‌های آن برای فهم سیاست‌های کنترلی تبیین شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد در منظومه فکری این دو اندیشمند، آزادی «طریقیت» دارد نه «موضوعیت»؛ بدین معنا که آزادی بستر رشد است و هدف نهایی تربیت نیست. از این رو، سیاست‌های کنترلی در حکومت اسلامی، نه ابزاری برای سلب اختیار، بلکه سازوکاری برای «مهندسی محیط انتخاب» و مقابله با «جبرِ نامرئیِ محیط» تلقی می‌شوند. بر این اساس، مداخلات حاکمیتی اگر با هدف رفع «فشار محیطی» و تأمین امنیت روانی اعمال شوند، نه تنها ناقض آزادی نیستند، بلکه با زدودن موانع شناخت، بستر «انتخاب آگاهانه» را در برابر هنجارهای تحمیلی و القائات رسانه‌ای تضمین می‌کنند